De Middeleeuwse Ideeënwereld
Hoofdstuk 10 – De Geschiedenis
Bourgondische monnik Rodulfus Glaber – Vijf boeken der historiën
– 1046
Had bijna zijn gehele leven in Bourgondië gewoond, maar durfde het toch
aan om aan de hand van wat hij van reizigers hoorde en gelezen had ook op te
schrijven wat zich elders voorgedaan had. Hij was zich terdege bewust van het
nut van geschiedschrijving.
Bijgeloof over 1e millenniumwisseling van geboorte Christus, later bij overlijden Christus, echter het voorspelde eind der tijden kwam niet. Rodulfus probeerde een patroon te ontdekken in deze verwarrende tijden dat een houvast zou kunnen bieden.
De leken en hun tijdsbesef
Outillage mental: verstandelijke en geestelijke uitrusting die eigen
is aan een bepaalde tijd, plaats en groep (mentaliteitsgeschiedenis). Het gaat
hierbij om waarneming van de werkelijkheid. Tijdsbeleving heeft te maken met
de gewaarwording van duurzaamheid.
De indeling in dagdelen, dagen, maanden, jaren heeft te maken met de mechanisering van ons wereldbeeld, die sinds de 17e eeuw algemener is geworden. Geen Middeleeuwer zou dit kunnen begrijpen.
De Germanen kenden zomer en winter.
Het jaar van 12 maanden werd door de Romeinen ingevoerd.
De kerk heeft geprobeerd om heidense associaties uit de kalender te verwijderen,
vanaf de 4e eeuw probeerde ze haar eigen feestdagen, als ook de dagen
van de week en de periodes voorafgaand aan bepaalde feestdagen te sacraliseren
(vb. Vastentijd)
Voor de ongeletterde Middeleeuwer is het verleden niet afgesloten of gefixeerd, het kan nog steeds veranderd worden. Mondelinge overlevering past zich gemakkelijk aan veranderende omstandigheden, het schrift verstart en formaliseert de overlevering.
De aristocraat die zijn adeldom niet door eigen heldendaden kon of wilde bewijzen, kon altijd wijzen op de geschiedenis van zijn geslacht om zich te legitimeren. Vorm: genealogie. Vanaf de 10e eeuw ook voor aristocraten van niet-koninklijke komaf. Vergeleken met de historiografie van de klerikale elite, dan zit in de genealogie geen heilshistorisch perspectief, familieband lijkt sterker dan die tussen mens en God.
Annalen, kronieken en historiae
Dionysius Exiguus Scythische monnik – rekende voor het eerst vanaf
Christus’ geboorte (6e eeuw). Hij stelde de geboortedatum op 25 december.
Synode van Whitby – 663 – vasttelling Pasen op 1e zondag na volle maan in de lente
Verschillende jaartellingen tijdens Middeleeuwen:
Om te weten in welk jaar men leefde, werden korte notities gemaakt in de marges van de paastabellen. Het belang was een zo precies mogelijke chronologie van merkwaardige gebeurtenissen te geven, niet een interpretatie van alle gebeurtenissen bij elkaar. Bij een historia kon men geen onderdelen zo maar verwijderen.
Een historia heeft ook i.t.t. de annalen en kronieken een welomschreven geografisch bereik, bijv. de Historia van de Franken van Aimoin van Fleury (ca.965-1008)
De historia werd ook al in de oudheid beoefend, al waren de interpretaties inmiddels veranderd t.o.v. de oudheid. De ME wist het begin en eind van een verhaal.
Zin van de geschiedenis
Rodulfus wilde de voorvallen die met ongebruikelijke frequentie rond het
jaar 1000 voorvielen behandelen, o.a. middels voortekenen en voorspellingen.
Wellicht even belangrijk als de verhalen over de politiek zijn zijn persoonlijke
ontmoetingen met de duivel. Wat is waarheid? Voor deze auteurs was dat vooral
een religieuze waarheid.
Periodisering in 6 wereldtijden (corresponderend met 6 dagen van de week en 6 fasen in leven van de mens). Rodulfus onderscheidde nog 4 extra periodes:
Een schriftgodsdienst als het christendom heeft schriftgeleerden nodig, die onderscheid kunnen maken tussen letterlijke en figuurlijke betekenissen.
Dubbele waarheid historia -> waarheidsgetrouwe weergave gebeurtenissen, daarnaast is er nog een figuurlijke betekenis van de gebeurtenissen. Ook het erfgoed uit de klassieke oudheid werd op deze manier op een christelijke wijze geïnterpreteerd.
Glaber onderscheidt een spirituele (kenbaar door de 4 evangeliën) van
de fysieke wereld.
Onderverdeling fysieke wereld:
Positieve en negatieve exempla. De lezer diende zijn gedrag aan te passen aan het voorbeeld in het positieve exempel, hoe dat werd door de auteur aangegeven.
Het einde van de geschiedenis
Wanneer het eind der tijden zou aanbreken was niet bekend. Christus zou
na 1000 jaar terugkeren op aarde. Apocalyptiek waas omstreeks 1000 geen zaak
van de massa, maar van een deel van de intellectuele elite.
Dit is geen officiële site van de Open Universiteit Nederland
correcties, opmerkingen of aanvullingen zijn altijd welkom
Evelyn Ligtenberg (2001)