De Middeleeuwse Ideeënwereld

Introductie

Huidige vervreemding van de middeleeuwse cultuur: door de ingrijpende veranderingen sinds 1500 in de concrete levensomstandigheden en in de heersende opvattingen over God, mens en de natuur.

In het huidige beeld van de middeleeuwen domineert de vreemdheid.

• schrift nu alom tegenwoordig, in de middeleeuwen mondelinge overleveringen schrift heel bijzonder
• door de reformatie een andere relatie met God en ontkerkelijking en secularisering 20^e eeuw; vermindering vertrouwdheid met het christelijke gedachtegoed
• mechanisering wereldbeeld door de wetenschappelijke revolutie 16-17^e eeuw; een omwenteling in de visie op de natuurlijke werkelijkheid
• maatschappelijke orde: andere opvattingen door de Franse revolutie; verbreding geografische en culturele horizon en besef pluraliteit en historische veranderingen die in de middeleeuwen vreemd waren
• radicale verandering beheersing natuur en wereld in de 16^e en 17^e eeuw door de industriële revolutie
• beeldvorming middeleeuwen zelf ook een factor in de vervreemding
• rond 1000 waren grote delen van Europa bedekt met uitgestrekte bossen en daarin dorpen als min of meer geïsoleerde centra van cultuur; in 1300 was dit al niet meer zo

Negatieve middeleeuwen in de 16^e-17^e-18^e eeuw

Een toenemende afwijzende houding tegenover het tijdvak als geheel

• empiristen, sceptici: tegen logicistische neiging ,autoriteitsgeloof van de middeleeuwse wetenschappers
• verlichtingsdenkers: afschuw feodale anarchie, religieus fanatisme,monniken
• Verlichting: de geschiedschrijving beoordeelt de middeleeuwen zeer negatief maar er is ook het begin van een herwaardering o.i.v Rousseau en Herder met de ongerepte middeleeuwen
• katholieken: hielden middeleeuwse tradities wel levend maar met aanpassingen: een opleving van de scholastiek in de 16^e eeuw en in de 17^e eeuw een kritisch onderzoek naar de kerk en religie van de middeleeuwen
• humanisten: veroordeelden middeleeuwse schrijvers voor de barbaarse behandeling van de klassieke taal en cultuur; gaven de middeleeuwen een naam en bestaan als apart tijdvak
• aristocratie en burgerij: verzet tegen middeleeuwse rechten en privileges van vorsten
• protestanten: tegen bijgelovig geachte katholieken en de katholieke kerk

Veranderingen in het beeld middeleeuwen

• 1750-1850 door o.a Spittler > voorstelling ongerepte en natuurlijke middeleeuwen o.i.v Rousseau
• Gotiek: eerst een aanduiding verwerping middeleeuwse dingen(barbaars,smakeloos) tot midden 18^e eeuw. In de 19^e eeuw werd de gotiek het grote voorbeeld van nationale architectuur én moderne waarden(democratie en onafhankelijkheid). Violet le-Duc : prees de gotiek om haar moderniteit en rationele oplossingen.
• W. Morris: in zijn tijd verwierf de middeleeuwen een grote plaats in de 19^e-eeuwse culturele elite.Belangstelling van Morris was niet retrospectief maar kende vanuit zijn sociaal geëngageerde achtergrond actualiteitswaarde aan de middeleeuwen/samengaan middeleeuws en modern
• Katholieke geloof: Paus Leo XIII zag Thomas van Aquino als leidsman voor het katholieke onderwijs.

Revival middeleeuwen in de 19^e eeuw

• Engeland: het sterkst met Morris en gotiek in het dagelijks leven; middeleeuwen als gouden tijdperk Engelse geschiedenis
• Frankrijk: Violet le-Duc met moderniteit en rationaliteit in de gotiek
• Nederland: Kuypers
• Duitsland: voltooiing Keulse Dom
• Revival: geen modegril maar kwaliteiten in de kunstnijverheid en bouwkunst ontdekt die bruikbaar waren voor de eigen tijd
• Barante: verschil middeleeuwen en antieke tijd
• Guizot: middeleeuwen de wieg van de moderne samenleving; nadruk op opkomst steden en burgerij
• Gothic novels: late 18^e eeuw de middeleeuwen als decor voor de griezelroman
• 19^e eeuwse fictie: beeld van robuust-natuurlijke middeleeuwen

Romantisch georiënteerde geschiedwetenschap

• beeld moderne middeleeuwen; historisch scheidslijn niet tussen middeleeuwen en nieuwe tijd maar tussen volkeren
• de middeleeuwen volwaardig en meest verheven deel moderne tijd, tegenover klassieke oudheid
• Barante en Guizot: de middeleeuwen is de romantische christelijke periode en aanvang/hoogtepunt van de moderne tijd.
• Burkhardt: Italiaanse renaissance geboorteuur moderne mens met middeleeuwen als donkere achtergrond. In de middeleeuwse mens geen individu .Breuk renaissance/middeleeuwen.
• Door mediaevisten deze kenmerken tot een vroegere periode teruggevoerd; ageerden tegen Burckhardt. Oorsprong moderne wereld in de centrale middeleeuwen. Belangrijke bijdrage aan de 20^e eeuwse geschiedschrijving: kloof vreemde middeleeuwse verleden overbruggen met nieuwe onderzoeksterreinen/ benaderingswijzen/grens tussen oud en nieuw dichterbij
• Haskins: intellectuele opbloei lange 12^e eeuw 1050-1250. Nadruk op continuïteit met het moderne. Het moderne Europa in de eerste eeuwen na 1000 geboren
• Southern: begin dominantie Europa "geheime revolutie" 1000-1200.Verdedigt bestaan middeleeuws humanisme wat niet onderdeed voor dat van de Italiaanse renaissance.
• Le Goff: 1000= ontwaken Europa/wedergeboorte Westen
• Murnay: 1000= drempel moderne geschiedenis
• Cheru: al in Frankrijk in de 12^e eeuw besef van de natuur in zijn aardse realiteit, en niet pas in de 15^e eeuw in Italië
• C.Morris: ontwikkeling individu tussen 1000-1250; dus 300 jaar vroeger als B.

Middeleeuws individualisme na 1000:

• persoonlijker levensbeschrijvingen/autobiografische geschriften
• toenemende karakterschildering in fictie
• portretten in de beeldende kunst vanaf 1200/ bijnamen /toenemend aantal geschiedkundige werken.

Geschiedschrijving eind 19^e eeuw

• maakt vreemdheid middeleeuwen expliciet tot onderwerp van onderzoek
• dringt het romantisch gevoel van verwantschap terug
• Le Goff: zeer lange middeleeuwen van 3^e eeuw tot midden 19^e eeuw met Industriële Revolutie en Verlichting
• Lamprecht: nadruk op eigen premoderne aard middeleeuwse cultuur
• Huizinga: nadruk verschil middeleeuwse wereld/heden. Tegen de presentatie van de middeleeuwen als voorbode van de moderne tijd
• Lewis: tegenover elkaar plaatsen en vergelijken van middeleeuwse en moderne opvattingen. De manier waarop in de middeleeuwen over het universum en de voornaamste onderdelen ervan werden gedacht vormt volgens hem het belangrijkste struikelblok bij het lezen van middeleeuwse teksten.
• Lefebvre/Bloch:andere wijze voelen en denken middeleeuwers; de waarde benadrukt van het vergelijken van culturen heden en verleden d.w.z. de afstand tot het heden. Navolgers: Duby/Le Roy-ladurie/Le Goff/Gurevich.
• H/L/B: scheidslijn Burkhardt middeleeuwen/ moderne tijd doorbroken door het premoderne karakter van de middeleeuwen als een veel jongere periode aan te tonen.

Behandeling algemene kennis van de wereld als totaliteit in de middeleeuwen

• 13^e eeuwse encyclopedie B.Anglicus: hiërarchische opbouw> God als begin schepping; dan engelen/demonen/onlichamelijke substanties.
• mens als microkosmos= weerspiegeling van de wereld in het klein. Alle onderdelen hiërarchisch geordend.
• dan de macrokosmos= grote wereld: ook hiërarchisch> eerst bovenmaanse en dan ondermaanse. Eerst substanties die zelfstandig kunnen bestaan> hemellichamen als eerste en als laatste accidenten of bijkomstigheden als kleur/smaak/grootte(bijkomstigheden, wel verbonden met dingen maar niet het wezen ervan)
• Alexander Neckam: ook eerst God maar daarna ordening naar biotoop> hemel,engelen/ vuur ,lucht, vogels/water, vissen/ aarde met planten, dieren, mens.
• Bevatten een systematisch geordende , beknopte en vereenvoudigde weergave van de schoolkennis in die tijd.

Kenmerken middeleeuwse encyclopedie

• beginnen met God, de eerste oorzaak van alles
• schepping God een hiërarchie/ladder der natuur/keten van bestaan
• onderaan de elementen die niet van nature bewegen
• engelen als hoogste geestelijke en onsterfelijke substanties niet gehinderd door lichamelijkheid
• schakels of treden de belangrijkste onderdelen van de encyclopedieën
• onderaan de ladder de lichamelijke wereld van de elementen in hun zuivere vorm: sterven niet en leven niet
• Haskins en mediaevisten> nadruk op continuïteit met het moderne
• Burkhardt: Italiaanse renaissance geboorteuur van de moderne mens en de middeleeuwen een donkere achtergrond> scheiding
• Morris: 1050-1200> ontstaan verhoogd zelfbewustzijn/individuele expressie/aandacht voor de relatie tussen individu en samenleving/ethisch systeem waarbij intenties zwaarder golden als daden.
• Na 1000: persoonlijker worden van levensbeschrijvingen/verschijnen autobiografieën
• Southern: middeleeuwse humanisme deed niet onder voor humanisme Italiaanse renaissance. Humanisme door S opgevat als vertrouwen in de menselijke waardigheid/geloof in een natuurlijke orde/vertrouwen en de kracht van het menselijk inzicht.

Moderne mediaevistiek:

• oorsprong moderne wereld ligt in de centrale middeleeuwen>continuüm van moderne verschijnselen: universiteit/volksvertegenwoordiging/kapitalisme/stadsleven.
• Ook de oorsprong van de meer intellectuele van de moderniteit(wetensch.humanisme/ rationalisme/individualisme) in de eerste eeuwen na 1000 geplaatst
• Huizinga: tegen de presentatie van de 14^e-15^e eeuw als voorbode moderne tijd. Tegenstelling middeleeuwen-moderne cultuur.

Dit is geen officiële site van de Open Universiteit Nederland

correcties, opmerkingen of aanvullingen zijn altijd welkom

Jacqueline van Diejen- Peterse (2001)