OPERA: Twaalf opera's als spiegels van hun tijd

Igor Strawinsky - The Rake's Progress (1951)

Neoclassisistische opera
Componisten van de Tweede Weense School kozen voor een voortzetting van de heftige emotionaliteit van de Romantiek, hun operamuziek is zeer expressionistisch (Berg en Schônberg)

De neoclassisistische componisten hadden genoeg van de Romantiek, zij stelden daartegenover doorzichtige vormen in doorzichtige instrumentatie voor vaak kleinere bezetting in een tonalere harmonie en met een veel beheerstere expressie -> Stravinsky is hiervan een belangrijke exponent.

Directe aanleiding voor het schrijven van The Rake's Progress was een bezoek aan een tentoonstelling in Chicago rond de Engelse schilder William Hogarth, Stravinsky werd getroffen door de reeks schilderijen The Rake's Progress.

Auden, Kallman schreven het libretto. De Amerikaanse dirigent Craft hielp Stravinsky bij de muzikale zetting in het Engels.

Hogarth
Reeksen als the Rake's Progress waren zeer populair in de18e eeuw, want zo konden kunstenaars misstanden aan de kaak stellen.

Fabel van the Rake's Progress:

1. erfenis
2. receptie
3. orgie
4. arrestatie
5. huwelijk
6. speelhuis
7. gevangenis
8. gekkenhuis

Stravinsky en Auden
Geboeid door 3 elementen:

1. decor 18^e eeuwse Londen
2. thema Rise and Fall van Tom Rakewell
3. laatste voorstelling waarin een violist speelt in een gekkenhuis

Stravinsky's en Audens ideeen over opera
Beide tegenstanders van Wagneriaanse muziekdrama

Opera als moraliteit
Van oorsprong een ME spel in de volkstaal met allegorische personages en een didactische strekking. Vooral dit laatste kenmerk was van belang voor Auden en sloot aan bij Stravinsky's voorliefde voor mythische figuren.

Auden: de dichter dient de componist, muziek is het belangrijkste. Voorkeur voor eenduidige personages en korte regels met ondubbelzinnige betekenissen.

Twee thema's:

1. conflict tussen stad en platteland - mythische wereld (platteland) en normale mensenwereld (18^e eeuwse Londen)
2. conflict tussen goed en kwaad

Besef van onomkeerbaarheid speelt een belangrijke rol. Tom waant zich Adonis en verlangt naar Venus, dit is slechts in hallucinaties mogelijk.

Nick Shadow is een toegevoegde figuur die bij Hogarth niet voorkomt. Met deze figuur kan Auden de strijd tussen goed en kwaad uitbeelden. Nick is eigenlijk een soort Mephisto, zonder dat Tom Faust is. Tom is niet zoekende en gaat niet aan een innerlijke strijd tenonder, omdat hij te zwak is om te kunnen kiezen.

Vergelijkbaar met Stravinsky: Busoni - Doktor Faust; Hindermith - Cardillac en Mathis der Mahler; Schônberg - Moses und Aron

Opbouw in losse nummers
Wagner -> muziek is middel tot drama -> doorgecomponeerde opera's
Stravinsky -> muziek is belangrijker dan drama -> inhoudelijk en muzikaal opgebouwd uit afzonderlijke tableaus.

Momenten uit de carrière van Tom Rakewell worden gepresenteerd, zonder dat de scènes in elkaar overlopen. Structuurprincipe van open drama. Dit in tegenstelling tot het gesloten (aristotelische) drama waar scènes en personages zich in een continue stroom bevinden en alles elkaar logisch opvolgt. Open drama -> effect van vervreemding.

De moraliteit en de opbouw in de vorm van afzonderlijke nummers brachten Stravinsky en Auden tot de opera buffa. Deze keuze past bij Stravinsky's opvatting over traditie bij het componeren. Goede creativiteit ontstaat alleen als men de traditie kent en verwerkt.

Opera buffa:

• orkestbezetting is gelijk aan die van Mozarts Cosi fan tutte
• onderscheid tussen aria en recitatief, zowel qua functie als taalgebruik, gebruik van overgeleverde ariavormen als de coupletaria en de da-capo-aria
• verwijzingen naar muziek van Händel (net als Hogarth uit 18^e eeuw)

Drie recitatieven van Nick komen na wensen die Tom doet. Alle drie beginnen ze met een motief in het klavecimbel, met als eerste interval de verminderde kwint. Dit interval heette in de middeleeuwse muziektheorie de "duivel in de muziek".

Opvoeringspraktijk
Receptiegeschiedenis Rake's Progress:

1. wereldpremiere in Venetië in 1951 Hogarth
2. uitvoering in Stockholm 1961 - regie Ingmar Bergman moraliteit
3. opvoering Boston 1967 absurditeit

Vanwege de rol van Hogarth werd de opera tot 1967 in een 18^e eeuws decor opgevoerd.

Bergman stelde niet de 18^e eeuwse entourage maar de moraliteit bij Stravinsky centraal. De rise and fall.

Boston in 1967 werd niet in 18^e eeuws decor opgevoerd. Twee effecten: moraliteit is niet tijdgebonden, dus decor ook niet en men kan het decor zo gek aankleden als men zelf wil.

Zie tevens: Wortels van de twintigste-eeuwse 'klassieke' muziek uit de cursus Thema's en Generes in de Muziekgeschiedenis.