OPERA: Twaalf opera's als spiegels van hun tijd

Giuseppe Verdi - Don Carlos (1867/1884)

Vanaf ca. 1795 een eeuw lang bloeitijd voor de Opera Comique; de prestigieuze Académie raakte in een impasse. Gedurende deze tijd meer dan ooit kwamen gevestigde componisten van elders naar Parijs om daar de theaters te veroveren. In geen stad werd zoveel geld uitgegeven aan kunst als in Parijs.

Italiaans gezelschap -> Theatre des Italiens. Het bestaan van dit gezelschap betekende voor de Italianen:

1. makkelijk opgevoerd krijgen van werken in Parijs
2. minder gedwongen te houden aan strikte Franse theaterconventies

Indien een werk in een leidend Frans theater opgevoerd moest worden, dan gold dit echter niet meer en diende men zich strikt aan de Franse regels te houden

Grand Opéra
Auber en Scribe -> grondleggers van de grand opéra

Auber wilde de "strijd" aangaan met de Italiaanse Rossini die twee opera's had geschreven die aansloten bij de wensen van het Franse publiek -> La Muette de Portici, libretto van Scribe.

Kenmerken

1. directe voorganger: tragédie lyrique, inhoud, sfeer en vormgeving nauw gerelateerd aan het classisistische toneel
2. indeling in 3 of 5 akten
3. geen gesproken dialogen
4. groots opgezette ensembles en tenminste één massascène
5. tenminste 4 liefst virtuoze hoofdrollen
6. tenminste één grote ensemblefinale
7. tenminste één uitgebreide balletscène in de tweede of derde akte
8. tenminste één spectaculair toneeleffect

Dit laatste element won steeds meer aan populariteit bij een naar pracht en praal strevende bourgeoisiecultuur.

Decorontwerper Cicéri en uitvinder Daguerre.

De eis van een ballet werd zo doorslaggevend, dat als dit niet aanwezig was, dat de opera meteen in de hoek van de Opera Comique belandde.

Giacomo Meyerbeer
Sleutelfiguur binnen ontwikkeling Grand Opéra, hechte samenwerking met Scribe als librettist. Duitse afkomst. Steeds meer invloed van speciale effecten in zijn werken.

Italiaanse opera
Niet aan zulke strenge wetten onderworpen als de Franse opera. In jaren '20 van de 19^e eeuw was het romantisch melodrama in volle ontwikkeling. Kenmerken:

1. stofkeuze die aansluit bij de ideeen van de Romantiek
2. plot waarin nadruk ligt op oude idealen: eer, plicht en deugd
3. opkomst van de tenor (geloofwaardiger minnaar dan de castraat of mezzosopraan)
4. verdwijnen van op vocale virtuositeit gerichte soloscènes voor de prima donna
5. een vrijere muzikale vormgeving
6. geleidelijk verdwijnen van het door basso continuo begeleide recitativo secco ten gunste van strijkers of heel orkest met recitativo accompagnato
7. niet verplicth vierdelig basisschema voor aria's, duetten en dergelijke
8. ensemblefinales ter afsluiting van eerste en of tweede akte
9. tekst meer gericht op expressiviteit dan op virtuositeit

Verdi
Respect voor vrijheid van het individu -> opera's met een humanitaire of politieke boodschap.

Aria -> van oudsher een statisch element, overpeinzing, bij Verdi werd deze bij het dramatische gegeven betrokken en in handeling opgenomen of zelfs een uitgangspunt voor een nieuwe handeling.

Verdi dacht lang na over het kiezen van een onderwerp, maar ook daarna verwachtte hij van zijn librettist dat alle teksten tot in de details besproken werden. Inspiratiebronnen: Shakespeare en Schiller.

Verdi gebruikte de Parijse premieres van zijn Italiaanse opera's om verbeteringen in zijn werken aan te brengen. Volgens de Italiaanse traditie moest een opera in drukvorm verschijnen aan de hand van de eerste opvoering. In Parijs had Verdi echter een andere uitgever en zo kon hij toch wijzigingen doorvoeren. De wijzigingen waren dus niet zomaar een knieval voor de Franse conventies. Ook wilde hij Meyerbeer op diens eigen terrein met zijn eigen wapens verslaan.

Don Carlos
Wereldtentoonstelling 1867. Librettisten Méry en Du Locle. Gebaseerd op toneelstuk Don Carlos van Friedrich Schiller. Aanvullingen op toneelstuk:

• hele eerste akte - houthakkers, Elisabeth Fontainebleau
• tweede tafereel derde akte - feest met ballet
• plan prinses Eboli om Carlos te bevrijden in vierde akte
• ingrijpen Grootinquisiteur
• slotscène waarin deus ex machina Karel V verschijnt

Aantal van deze toevoegingen kunnen teruggevoerd worden op toneelstuk van Cormon, 1846: Philippe II Roi d'Espagne.

Verschillende versies
Door componist zelf gedaan -> 6 versies

1. oerversie - a
2. generale repetitie versie - b
3. première versie - b
4. versie tweede voorstelling - b
5. Napolitaanse versie - c
6. Milanese versie - c

Parijse versies werden ingekort, omdat de opera niet voor 19.00 uur mocht beginnen en dan pas om half 1 zou eindigen en dan konden veel bezoekers niet meer thuiskomen.

Milanese versie is bijna een eeuw lang de meest gespeelde geweest: de eerste akte kwam te vervallen, finale drastisch ingekort. In deze versie was het oorspronkelijke karakter verloren gegaan, alsmede een muzikaal en dramatische verzwakking. Modenaversie -> een compromis tussen de oorspronkelijke en de Milanese versie: hierin werd de eerste akte hersteld.

Hartstocht en humaniteit
Alle personages dragers van ideeen, behalve Eboli. Humane Elisabeth, jeugdige en overmoedige Carlos.

Politieke idealen
Tegenover de onbuigzame houding van de Spaanse vorst staat de "rebel" Rodrigue, geïnteresseerd in de mens

Muzikale conventies
Dat de belangrijke personages driedimensionale figuren konden worden is te danken aan Verdi's mogelijkheden van het libretto en zijn eigen interesse in karakters en hun drijfveren, maar net zoveel de betrekkelijk grote vrijheid die hij genoot.

Verdi gebruikt de duetten om door tegenstellingen de diverse denkwerelden, idealen en overtuigingen tegenover elkaar te zetten. Ook iedere ideologische stellingname wordt verbonden door een sterk persoonlijk, emotioneel element. Bijv. van alle 6 hoofdpersonen heeft alleen Eboli niet deel aan een volwaardig duet, zij werd dan ook niet gedreven door politieke of principiele bezwaren maar slechts door eigenbelang.

Verdi is Don Carlos altijd blijven beschouwen als een Franse Opera. Voor de vertaling in het Italiaans in 1884 moest teruggegrepen worden op nieuwe Franse teksten en niet de reeds bestaande Italiaanse vertaling.

Inmiddels zijn bina alle versies teruggevonden en zal de buiten Verdi om samengestelde Modena versie het meest acceptabele compromis tussen alle versies zijn. Voor een authentieke Franse versie op het standaarrepertoire zullen er afspraken gemaakt moeten worden op internationaal vlak.