OPERA: Twaalf opera's als spiegels van hun tijd

Wolfgang Amadeus Mozart - Le Nozze de Figaro (1786)

Librettist Lorenzo Da Ponte -> Le Nozze, Don Giovanni en Cosi fan tutte.

Ontstaan en uitwerking van deze opera specifiek voor deze periode voor de grote omwenteling van 1789. Evolutie van de opera liep evenwel niet zo schokkend, maar veranderde meer geleidelijk.

Figaro: - geen opdrachtwerk
een van de eerste opera's die qua opbouw en handeling overeenkomen met het toneelstuk waarop ze gebaseerd is

Wenen en Mozart
Opera was tot 1775 een kunstvorm voor de bovenlaag van de bevolking en qua inhoud en vorm aan regels en traditie gebonden. Mozart wil daarmee rond 1780 breken. Hij gaat van Salzburg naar Wenen. Met Josef II verliest Wenen een deel van haar maatschappelijk-representatieve functie en worden hofceremoniën tot een minimum beperkt. Veel openbare concerten worden gegeven, dus ook voor de burgerbevolking die ook in huiselijke kring musiceert. Door het grote aanbod van werk komen mensen van heinde en verre naar Wenen om daar hun geluk te beproeven. Dus het is moeilijk om grote contracten binnen te halen.

Het Nationalsingspiel
1776 - niet langer geld voor Italiaanse opera in Wenen, vanaf dan Duitse Nationaltheater in navolging van Lessing en Wieland. Het Nationalsingspiel krijgt hiermee naast een vermaaks- ook een politiek-ideologische functie.

Die Entführung aus dem Serail - 1^e Weense opera van Mozart

Weense publiek houdt vast aan Franse opera en het traditionele improvisatietoneel (Stegreifkomödie). Het Nationalsingspiel wordt geen succes en is niet in staat de concurrentie van de sterk opkomende Italiaanse komische opera aan te gaan, de opera buffa.

Opera Buffa
Intermezzo
Commedia dell'arte -> omwenteling door Carlo Goldoni (1707-1793) -> meer realistische trekken voor komische personages. Scheidslijn tussen seria en buffa vervaagt.

Specifieke kenmerken buffa:

• personages niet meer ontleend aan antieke wereld en mythologie, maar stereotiepen uit dagelijks leven
• handeling komt tot stand in logisch op elkaar volgdende reactie en niet meer muzikaal-dramatische wetmatigheden
• groter aantal personen uit lage en hoge standen
• traditionele afwisseling recitatief-aris niet langer hoofdbestanddeel opera, maar ensemblezang: diverse personages die verschillende teksten tegelijkertijd zingen
• oorspronkelijk 3 akten,maar in 2^e helft 18^e eeuw 2 akten

Wenen is buiten Italië de enige stad in Europa waar de opera buffa rond 1780 een vaste plaats en de theaters heeft weten te veroveren.

Le nozze di figaro

stofkeuze
bestaand toneelstuk van Beaumarchais (1732-1799) - mocht in 1^e instantie niet worden opgevoerd vanwege vermeende politiek-explosieve inhoud. Dus veel publiciteit.

Da Ponte nu hofdichter te Wenen

Libretto
Figaro met aanstaande bruid Susanna in dienst bij graaf en gravin Almaviva.
Het recht op de 1^e nacht. Complot van Figaro om gravin en graaf weer bij elkaar te brengen. Heimelijk rendez-vous in de tuin.

Ombouw
Tot dan toe altijd voorbeelden uit mythologie of antieke drama's. Het libretto heeft 4 en het toneelstuk 5 aktes. Voor voortstuwing handeling derde akte toneelstuk weggelaten (over rechtspraak). Weggelaten zijn ook veel spitsvondigheden die alleen in een toneelstuk tot hun recht komen.

Van de 4 hoofdpersonen is de gravin de enige die met een aria geintroduceerd wordt.

Beamarchais' Figaro is een aanklacht tegen de sociale misstanden in de nadagen van het Ancien Régime. Da Ponte's Figaro is dat niet, maar is een komische zedenschets verpakt in de opera buffastijl. Bedekte sociale kritiek, d.m.v. ironie.

Versificatie libretto
Da Ponte bepaalt via zijn geschrift al voor een groot deel de muzikale structuur van de opera. Recitatieven hoeven niet te rijmen, maar moeten vooral qua inhoud duidelijk zijn.
Accentueren van kernwoorden. Aria is onderverdeeld in strofen.

Mannelijke rijm -> klemtoon op laatste lettergreep -> om grens tussen twee strofes duidelijk te maken, daaropvolgende tekst kan dan in andere toonsoort of maat gaan.

Aria:
1. inleiding of overpeinzing
2. reactie hierop
3.beslissing

Kenmerken Mozarts opera:

• verschillende scènes door summier intro orkest voorafgegaan
• meeste informatie en belangrijk deel handeling verpakt in recitatieven
• gesprek -> recitativo secco
• introductie aria -> recitativo accompagnato
• orkest weet innerlijke gesteldheid personages weer te geven.
• Muzikale delen worden door de toonsoort gestructureerd

Traditie en vernieuwing
Figaro kenmerkt zich dooro vele veranderingen in de traditie van de komische opera.
Traditoneel -> neerzetten scènes met onverwachte komische wendingen
Figaro -> logisch verloop handeling, niemand is onverklaarbaar op toneel aanwezig

Stereotiepen verdwijnen en maken plaats voor persoonlijkheden.

Traditioneel -> aria declamatorische monoloog over sentimenten
Figaro -> reflectie van sentimenten (korter), stilstaande karakter van aria wordt vermeden

Veelvuldig gebruik van ensemble, accentuatie van een complex van tegengesteld krachten. Psychologisering mogelijk.

Figaro was in Wenen geen doorslaand succes. Misschien waren de adel en gegoede burgerij daar niet gediend van verrassingen. Maatschappelijk waren ze niet zo zeker van hun plaats en nu moesten ze in hun eigen operahuis aanschouwen hoe een dienaar zijn werkgever in de luren legt.

Mozart wilden een onafhankelijk kunstenaar zijn, maar de tijd was daarvoor toch nog niet helemaal rijp. Het lukte Beethoven ca. 20 jaar later wel. Figaro was nog net een stapje te hoog. Die Zauberflöte sloeg wel aan.