OPERA: Twaalf opera's als spiegel van hun tijd

Jean Baptiste Lully - Alceste ou le triomphe d'Alcide (1674)

Opera tijdens het Franse absolutisme

Tragédie en musique, ontstaan in 1673 met Cadmus et Hermione van Philippe Quinault en Jean-Baptiste Lully (tragédie lyrique vanaf 1749).

Bestaat uit een proloog en vijf akten, verhaal gebaseerd op antieke mythologie, of ME ridderromans. Pracht en praal waren geoorloofd, omdat alles zich in sprookjesland afspeelde, daarom hoefde ook niet perse de eenheid van tijd, plaats en handeling in acht te worden genomen (volgens Voltaire in het voorwoord van Oedipe)

De tragédie en musique stond los van de Italiaanse opera en ontstond tijden de bloeiperiode van het Franse absolutisme

Operaprivilege -> Pierre Perrin, 1669, geen opvoeringen aan het hof. In 1672 privilege naar Lully, wel aan het hof opvoeringen doen.

1674 -> Le Divertissement de Versailles waar o.a. Alceste werd opgevoerd. Franse hof cultureel centrum van Europa

Algemene opvatting dat muziek direct samenhangt met ethiek, metafysica, en astrologie, en dus onderdeel is van een encyclopedische filosofie. Gepropageerd in de gedrags- en dansleer, maar ook bij de ballets de cour. Harmonie tussen lichaam en ziel. Het divertissement is nog geen vermaak in de moderne zin van het woord, maar kent alle morele en therapeutische doelstellingen van de neoplatoonse muziekopvatting.

Ballets de cour -> verwijzing dmv allegorie naar belangrijkste gebeurtenissen aan het hof.

Italiaanse opera sloeg in Frankrijk niet aan.

Kenmerkend voor hoffeest: grote spektakel en feestelijke muziek.

Na de verwoestende godsdienstoorlogen kwam het Franse theater pas in het tweede kwart van de 17^e eeuw geleidelijk tot bloei. Er ontstond een nieuwe elite, met beschavingsidealen van honnêteté en politesse. De verfijnde saloncultuur had een grote invloed op theater en opera

Het ballet de cour met zijn ideologische en maatschappelijke functie werd hoofdzakelijk uitgevoerd door hofkringen.
Récits = commentariërende solozang, meestal aan begin akte
Vers = soort libretto dat werd uitgedeeld onder het publiek
Entrées = gedanst
Grand ballet = als afsluiting
Volgens Guillaume Colletet kon het ballet via oog en oor op de ziel inwerken.

Claude François Ménestrier -> (jezuïet en ballettheoreticus) muziek weerspiegeling van de harmonie der sferen, hij wees op de regelmatigheid in de Franse stijl.

Lully's hervormingen van het ballet -> 1 componist voor hele muziek; ballet ingeleid met Franse ouverture; accent van vocaal naar instrumentaal; talrijke nieuwe en vaste dansen, zoals airs de vitesse en airs dansants.

Functie van toneelmachinerie was dezelfde als in de tragédie à machines. Hiervoor nog geen regels. Deze laatste kon tragedie, komedie en voor 1640 ook pastorale zijn.

Andromède -> vertaling Italiaanse opera naar serieuze Franse theater door Corneille, in dit geval woord op eerste plaats.

Basis van Franse opera vormen het mythologische ballet de cour, Italiaanse opera en tragédie à machines.

1661 nieuw genre: comédie-ballet door Pierre Beauchamps (persoonlijke dansleraar van de koning) en Molière -> dans als intermezzo's verweven in de handeling. Bekendste: Le Bourgeois Gentilhomme uit 1671

Italiaanse opera in Frankrijk geen voet aan de grond, ondanks compromissen Lully. Hij ging een nieuw genre creëren, waarvan Cadmus en Hermione het prototype was. Verheven recitatiefscenes.

Ontstaansgeschiedenis Alceste bekend, dankzij Mme de Sévigné -> deze opera werd gezien als zuiver hoofs divertissement.

Alcestis van Euripides en Alceste van Quinault hebben alleen de belangrijkste elementen van de handeling gemeen. Libretto van Quinault moest aan hoge literaire eisen voldoen -> gevolg dat in Frankrijk tot in deze eeuw de literaire kritiek de belangrijkste operakritiek was

Quinault en Lully kozen dit verhaal bewust om te bewijzen dat de tragédie en musique opgewassen was tegen het antieke drama

handeling Alceste
Deze tragédie verwijst telkens naar de actualiteit: elk van de 5 akten koning in andere gedaante: 1. Neptunus 2. Mars 3. Apollo 4. Pluto 5. Alcide

muzikale vormgeving
Eigen genre voor tragédies van Lully. Ballet de cour en comédies-ballet als bron voor rijk aangeklede taferelen en balletscènes. Belangrijke rol instrumentale muziek. De tragédie en musique is evenals comédie-ballet, opéra-ballet en comédie lyrique sterk beïnvloed door het ballet de cour.

Frans recitatief verschilt van Italiaanse dmv:

• talrijke maatwisselingen
• woordexpressie
• wisseling tussen dramatisch recitatief en korte aria met basso continuo
• bijna ontbreken van sterrollen, daaruit voortvloeiende rijkere muzikale en scenische structuur, grotere variatie aan vocale vormen, integratie van vaudeville en liedvormen in tragische of feestelijke sfeer

Symmetrische structuren
Bij de Italiaanse navolgers van Monteverdi beperkt de architectonische opbouw zich tot monologen, bij de opera van Lully is hij ook kenmerkend. Zeer veel herhalingen van vormelementen, subtiel spel met herhalingen. Zuiver muzikale vormprincipes om evenwicht, wisselwerking of symmetrie te scheppen en staat tegenover een dramatisch of verhalend principe. Tonale eenheden zijn het hoogste gebod, uitgesproken totaalbewustzijn.

Divertissementen
Alceste verschilt door kwaliteit en kwantiteit van tableaus, kostuums en decors.
Wat toneel en toonaard betreft 3 delen: 1. Vrolijk feestelijk deel 2. Tussenkomst van Licomede 3. Reactie van Admete en Thetis
De strijdtaferelen gaan gepaard met heftige muziek. Alceste is een opera van extreme, snel op elkaar volgende tegenstellingen met komische nevenintriges.
Kenmerkend voor Lully's vroege opera's zijn refreinachtige herhalingen, gebruik van muzikale.topoi.

Receptie
Perrault verdedigde het nieuwe genre van Lully. Hij wees op de smaak van zijn tijd die afweek van die van de oudheid. Hij maakte een schematische vergelijking van Euripides en verhaal Quinault. Vraag of eigentijdse Franse cultuur al dan niet superieur was aan de
Griekse -> niet afdingen op oudheid, maar ook tijdgenoten niet negeren.

Publicaties
Libretto's waren ook geliefde lectuur. Van Alceste bestaan zelfs vijftien roofdrukken.

Uit de opera's van Lully is indirect het nieuwe genre van de ouverturesuite ontstaan. Arrangementen voor orkestsuites voor oorspronkelijke vijfstemmige Franse orkestbezetting (viool, 3 viola's, bas) vierstemmige Italiaanse bezetting (twee violen, viola, bas).

Alceste parodieën
Op Alceste ontstaan pas laat parodieën
Favart 1758 - gesitueerd in lage kringen. In het algemeen een kritiek op de opera en bepaalde uitvoeringstradities. Favart verbindt kritiek, literatuur en muziek met elkaar en bedt zo het werk in een traditie en relateert aan andere tekst en theatervormen en aan de actualiteit.

Verspreiding muziek Lully over veel brede lagen van de maatschappij -> populaire vocale genres werden ingevoegd in het hogere genre

Querelle des Lullistes et de ramistes
Lully's werken toonbeeld van Franse muziek, daardoor ontstond polemiek over "ware" Franse muziek. Rameau was vertegenwoordiger "Italiaanse" muziek. Verwijt aan Italianen was dat ze niet de natuurlijke, menselijke gevoelens als maatstaf nam, maar de theoretische kennis. Compositorische kunststukjes waren niet de juiste methode volgens de Lullisten. Franse air het summum van ontroerde eenvoud.