Nationalisme had consoliderende uitwerking op bestaande nationale staten, maar werkte ook ontbindend in staten zoals Oostenrijk, waar de politiek-staatkundige organisatie een ontkenning inhield van het nationale principe. Wenen oefende ook invloed uit op Duitse en Italiaanse staten à nationalisme onderdrukt na 1815, trad weer naar buiten in 1848. Nationalisme + liberalisme was revolutionair geweest, werd na 1848 overgenomen door de regeringen die het nationaal bewustzijn vd burgers ging mobiliseren om staatsmacht te vergroten.

Idealistische visie van eenwording in historiografie: het Risorgimento (wederopstanding) was geen op zichzelf staande gebeurtenis, maar een gradueel proces van transformatie en emancipatie (modernisering). Kritiek vnl uit angelsaksische wereld, wijst op zwakke punten vh It nationalisme. De relatie tussen het It nationalisme en het ontstaan vd It eenheidsstaat is minder vanzelfsprekend dan de idealisten aangenomen hebben.

Wortels vh Risorgimento, de It nationale beweging, zoeken in Verlichting. Verlichte vorsten deinsden niet terug voor radicale hervormingen. Verschilde wel van staat tot staat. Wekten wel verlangen naar modernisering, droeg bij tot ontstaan van nationalistisch gevoel bij ontwikkelde burgerij. Daarnaast afkeer van vreemde overheersing ten tijde vd Fr.Revolutie. Nap de baas in It. Bestaande staten opgeheven. Fr gedroeg zich als onderdrukker.

1815: It omvatte meerdere staten (zie kaart blz 370) met een absolute heerschappijvorm, stonden sterk onder invloed van Oos (behalve Sardinië). Terugkeer AR à nationalisme ondergronds, razendsnelle verbreiding. Geheime genootschappen, bv Carboneria.

1e helft 19e eeuw: nationale gedachte moest van politiek programma worden voorzien.

Mazzini: revolutie moest van onderop plaats vinden. Richtte genootschap op, Giovine Italia (Jong It). It moest eenheidsstaat zijn met Rome als hoofdstad en een republiek. Afgewezen door gematigde nationalisten. It eenheid kon niet tegen de zin van Eur doorgezet worden, spontaan volksverzet niet genoeg. Advies van Balbo en D’Azeglio (politici): hulp van koning van Sardinië inroepen. In dat geval kon It alleen een confederatie, monarchaal, worden.

1848: eenheidsideaal ging in verdeeldheid ten onder. Oorlog tegen Oos, maakte duidelijk dat eenheid nooit zonder hulp van buitenaf gerealiseerd kon worden. It zaak diende in Eur politiek ingeweven te worden. Gematigde koers door Cavour. Deelname aan Krimoorlog à wijzigingen in Eur: Oos zou Rus niet meer te hulp komen tegen Fr en Eng. Rus wilde Oos niet meer helpen bij problemen met D en It. Oos verliest dominantie. Cavour zocht hulp bij Nap.III, deze zegde bevrijdingsoorlog toe in ruil voor Savoye en Nice. Brak uit in 1859. Toen Oos flink op verlies stond plotseling wapenstilstand om opstanden in Mid-It te onderdrukken. Vrede, Oos behield provincie Venetië.

Garibaldi: nationalist. Gaf steun aan boerenopstand in 1860 op Sicilië, nam het eiland in bezit. Wilde bevrijdingstocht voortzetten naar Napels. Bracht dus de eenwordingsstrijd naar Z-It, werd voor onmogelijk gehouden. Cavour bang dat nationalisme zijn vroegere revolutionaire karakter terug zou krijgen. Garibaldi wilde naar Rome, Sardijnse leger trok naar het zuiden. Leger Z-It verslagen, Italië eenheid. Verenigd Koninkrijk geproclameerd in 1861, resultaat van weloverwogen handelingen en onverwachte gebeurtenissen onder gunstige internationale omstandigheden. Venetië en Rome buiten eenheid (pas in 1866 en 1870 erbij). Pogingen om Zuid-Tirol, Istrië met Triëst en deel van Dalmatië bij It te krijgen, irredentisme genaamd, zou voedingsbron vh It nationalisme in toekomst worden.

Politiek versnipperd, maar geen buitenlandse overheersing zoals in It. Eenwordingsproces verliep volgens hetzelfde patroon als in It. Duits nationalisme ontstaan tijdens Nap als verzet. In 1848 tegenstand van conservatieven. Liberaal-democratische idealen ingeruild voor machtspolitiek. It nationalisten hadden toevlucht gezocht bij gematigde Cavour, D nationalisten sloten zich aan bij conservatieve Bismarck.

Nationalisme in D dankt ontstaan net als in It aan Fr.Rev en Romantiek. Vreemde overheersing à gevoel van saamhorigheid, liberalisme en romantiek. Ging uit vd culturele eenheid vh D Volk. Kreeg politiek karakter door Fichte: een cultuur is ten dode opgeschreven als zij niet gedragen wordt door een sterke staat. Fichte voorvechter vd politieke eenwording van D.

Staatkundige reorganisatie van 1815 poogde recht te doen aan beginsel van legitimiteit à herstel vd dynastieën. Wel aaneensluiting in D Bond, was niet meer dan bondgenootschap tegen Fr of Rus, afgewezen door nationalisten. Verzet in Burschenschaften (romantisch-liberaal-democratisch-patriottisch). In 1819 verboden door Oos als lid vd D-Bond. Oos wilde rust bewaren, keerde zich tegen liberalisme en nationalisme. Ook in Pruisen verzet tegen nationalisme door regering. Alleen oprichting Zollverein in 1834, verder wilde men niet gaan. Discussies over wie eigenlijk tot het D volk behoorde. Herder: taal en ras bepalend voor volk.

Sleutel tot eenwording in handen vd koning van Pruisen. 1848: onder druk van volksopstand stelde hij grondwet in vooruitzicht en deed belofte het voortouw te nemen voor nationale eenwording. Liberalen gingen nationale actie ontketenen.

1849: Oos wilde niet in D eenheid. Parlement bood keizerskroon aan Fred-Wil-IV van Pruisen aan, weigerde. Liberalen konden nooit alleen de Duitse eenheid tot stand brengen. Wel was het vraagstuk politiek geworden. Pruisische koning probeerde Pruisische Unie op te richten ipv Duitse Bond, onder druk van Oos en Rus ervan afgezien.. Groeiende tegenstelling tussen Oos en Pruisen. Klein-Duitse oplossing leek het beste.

1862: leider Pr regering: Bismarck. Wilde machtspositie Junker veilig stellen tegen revolutionaire bedreigingen vd moderne tijd. Niet reactionair. Liberalisme niet verbieden, maar verslaan. Wilde D eenheid niet uit idealisme, maar om liberalisme wind uit de zeilen te nemen. Ook om buitenlandse mogendheden op afstand te houden. Dus D eenheid om de positie vh conservatieve Pr veilig te stellen. Verzet in binnen- en buitenland hiertegen. Door bekwame diplomatie en superioriteit vh leger ging D eenheid in snel tempo. Verschuiving in liberale kamp: onconstitutioneel gedrag van B werd geaccepteerd, vrijheid opgeven voor eenheid. De liberalen die niet bereid waren zich aan B’s ‘dictatuur’ te onderwerpen vormde nu aparte (kleine) groepering, de Fortschrittspartei.

Politiek van D eenwording niet koel en berekenend, meer praktisch en opportunistisch. Oos belangrijkste obstakel. B streefde naar militaire confrontatie. Oorlog in 1866. Daarna Pr hegemonie in D. Hannover, Sleeswijk-Holstein, Hessen-Kassel, Nassau en Frankfurt geannexeerd. D Bond ontbonden, hiervoor in de plaats Noordduitse Bond, gedomineerd door Pr, lieerde Zuidduitse staten aan zich. Doel B bereikt. Grondwettelijke structuur: presidium, dat erfelijk aan de koning toeviel; regering, niet aan de democratisch gekozen Reichstag, maar aan de koning verantwoording schuldig. Geen dreiging van onderaf: liberalen verdeeld, nationaal-liberalen steunden met de conservatieven de regering. Eenheid D niet in belang van Fr, dreiging van oorlog. B voorzag dat oorlog de eenheid zou versnellen. Oorlog in 1870. Handig manoevreren van B. Moeiteloze overwinning. Zuidduitse staten toegetreden tot de Bond. Proclamatie vh D Keizerrijk in 1871. Niet de volken maar de vorsten sloten zich aaneen, plebicieten zoals in It kwamen er niet aan te pas. D Rijk was machtspolitieke constructie.

Lezen: blz.387-388