Kopie en navolging in het Middeleeuwse bouwen

Jos Stöver, Eelco van Welie, Raphaël Rijntjes

Opdrachtgevers en architecten en hun voorbeelden en doelen

Vier partijen: opdrachtgever (financier), architect, meester-steenhouwer of -metselaar, de bouwloods (de groep bouwlieden)

Activiteiten van de partijen waren niet strikt geschieden (opdrachtgever bemoeide zich met het ontwerp)

Vanaf de 12^e eeuw opkomst van de ‘bouwmeester-architecten’

Verwantschappen tussen gebouwen ontstaan door:

• een bepaalde stijl van de bouwloods in de afwerking (stilistische overeenkomsten) à reizende vakmensen
• principaal wilt een copie van een bekend bouwwerk à maatschappelijke positie van de bouwheer

Stijl was in de eerste plaats de handtekening van de bouwloods.

Er zijn geen contemporaine bronnen met betrekking tot de interpretatie van gebouwen.

Gewelven. Techniek, vorm en functie

Romeinen à ton-, kruis- en koepelgewelven (Basilica van Maxentius en Constantijn; Pantheon te Rome)

Eind 5^e eeuw à val van het Romeinse rijk à grote volksverhuizing

verlies van bouwtechnische kennis in het westen. Oost-Romeinse rijk (Constantinopel) wel continuïteit in de bouwtechniek

Pas na 1050 een toename van complexe gewelven in West-Europa. Bijna geen gebouwen meer aanwezig gebouwd tussen 500-800.

Impuls in bouwactiviteit in de Karolingische tijd à Paltskapel te Aken

Stenen gewelf in opkomst vanaf 1050 à brandveiligehid, akoestiek en monumenmtaliteit. Voornamelijk Romeinse gewelven.

• Tongewelf à grote horizontale krachten; geen of kleine venster in de lichtbeuk. Pseudobaseliek à hoge middenbeuk, geen lichtbeuk. Gordelboog: rij van bogen om tongewelf te ondersteunen, rustend op pilasters.
• Kruisgewelf à kruisende tongewelven, graten op de ontmoetingen. Druk niet over de hele lengte maar op geconcentreerde punten. Lichtere muren à meer vensters. Muraalbogen: schildboog, boog die de overgang vormt tussen het dragende muurvlak en een schild ter ondersteuning van het gewelf.
• Koepelgewelf à halve bol, ronde grondslag. Grote bogen zijn van ribben voorzien. Tamboer: ringvormige of polygonale onderbouw waarop een koepel rust; trommel. Meestal met uitgespaarde vensters. Penditieven: verklimming in de vorm van een sferische driehoek die de overgang verzorgt van een vierkante naar een ronde plattegrond t.b.v. een koepel. Trompen: halve koepel in de hoeken van de vierkante onderbouw.
• kruisribgewelf à variant op het kruisgewelf dat in de bouwkunst na 1200 alom tegenwoordig wordt. De ribben dragen de gewelfschalen niet (blijkt uit oorlogsschade WO II). De ribben spelen een esthetische rol (profilering). Ingewikkelde ribpatronen in Engelse en Duitse kerken (waaier- en stergewelf). Tierceron: hulprib in stergewelf. Lierne: verbindingsrib tussen constructieve ribben en tioerceron. Belangrijk element in Gotische gebouwen. Gotische kerken à lichte constructies à grote (gebrandschilderde) ramen. Eerste gotische kerkgebouw: Abdijkerk van St. Denis bij Parijs. Drang tot steeds hogere gebouwen à verticalisme

Aken en Jeruzalem: navolging en kopie in middeleeuwse architectuur

De paltskapel is een van de vroegste stenen overwelfde gebouwen van behoorlijke afmetingen in Noord-Europa sinds de val van het West-Romeinse rijk. Het meest nagevolgde middeleeuwse gebouw van de postromeinse periode.

Architecturale verwijzing veronderstelt niet noodzakelijk exacte navolging: kan ook een selectie van elementen schuilen. Ook maten werden gecopieerd. Het middeleeuwse wereldbeeld kende een grote waarde toe aan getallen. De tempel van Salomon te Jeruzalem werd door de middeleeuwer geïdentificeerd met de ter plaatse van de verwoeste tempel door Kalief Abdul-al-Malik in de 7^e eeuw opgerichte Rotskoepel.

Grafkerk te Jeruzalem is veelvuldig nagevolgd. Het was kennelijk voldoende enkele getallen ontleend aan kenmerkende of belangrijke onderdelen van het gerecipieerde gebouw te nemen.

Architectuur paltskapel te Aken afgeleid van San Vitale te Ravenna. Bouwkundige structuur vertoont grote verschillen. Van de unieke gewelfstructuur van Aken kennen we geen voorbeeld.

Paltskapel naar model van de tempel van Salomon (Rotskoepel te Jeruzalem). Totale gelijkenis werd niet gerealiseerd. Niet visuele termen, maar maat, getal, naam en patroonheilige waren van belang.

De kerk als afbeelding van het hemelse Jeruzalem

Het hemelse Jeruzalem uit de Bijbel (Openbaring 21).

Ieder middeleeuws kerkgebouw kan, direct of indirect, als een verwijzing naar het hemelse Jeruzalem worden beschouwd. (Volgt uit de inwijdingsrituelen voor de kerken).

De kerk als gemeenschap werd opgevat als de Stad Gods op aarde. De Stad Gods was op haar beurt een afspiegeling van de hemelse stad, het nieuwe Jeruzalem. Dit was een als werkelijkheid ervaren gegeven. De Barbarossa-luchter in de paltskapel te Aken is gemaakt in de vorm van de stadsmuren van het hemelse Jeruzalem.

De eigentijdse bronnen kennen aan gotische kathedralen in dit opzicht geen speciale afwijkende betekenis toe. Geen onderscheid tussen Romaanse en Gotische kerken.

Bepaalde elementen van de middeleeuwse kerkelijke architectuur zijn onmiskenbaar van een stadsiconografie afgeleid.

Vroeg-christelijke kerkgebouw: afspiegeling van de basisidee van de laat-antieke stad. Portaal (stadspoort), middenbeuk (hoofdstraat met colonnades), transcept (tweede hoofdstraat), heiligdom (forum en basilica).

Karolingische en Romaanse kerken: verspreid over het landschap liggende burchten. Kerkgebouw met stevige muren en torens geeft het burchtkarakter weer.

Gotische kerkbouw: wimbergen verwijzen naar de huisgevels.

De tempel van Jeruzalem gebouwd door Salomon.

De in de Bijbel genoemde maten (20*20 el) van het allerheiligste van de tempel komen in Karolingische en vroeg-romaanse kerkgebouwen terug.

De westwerken van kerken lijken sterk op een stadspoort met flankerende torens.

Meest duidelijke iconografie: voorstelling van det empel van Salomon als centraalbouw. De tempel van Salomon uit de Bijbel is vierklant, de Zrotskoepel is octogonaal.

De middeleeuwse bouwheer en beschouwer zagen in een kerk niet alleen een gebouw, maar ook en meervoudig idee. De kerk als woonplaats van de heiligen, de Stad Gods, het nieuwe Jeruzalem.